مسجد جامع ارومیه؛ بنای هزارسالهای که پشت دیوارهای فراموشی مانده است + تصاویر
به گزارش خبرنگار تابناک از استان آذربایجانغربی، در قلب بافت تاریخی ارومیه، مسجدی ایستاده که قرنها تاریخ، معماری و هویت این شهر را در خود حفظ کرده است؛ مسجد جامع ارومیه، یکی از مهمترین آثار تاریخی شمالغرب کشور و با وجود ارزش بالای تاریخی و معماری این بنا، بسیاری از کارشناسان معتقدند آنگونه که باید به معرفی، ساماندهی و زیباسازی آن توجه نشده و همین مسئله باعث شده این ظرفیت بزرگ گردشگری در حاشیه بماند.
مسجد جامع ارومیه برای بسیاری از شهروندان فقط یک بنای قدیمی در میان بازار و کوچههای قدیمی شهر است؛ اما برای پژوهشگران تاریخ و معماری، این مسجد یکی از مهمترین اسناد زنده هویت تاریخی ارومیه به شمار میرود و این بنای تاریخی که قدمت آن به قرون اولیه اسلامی میرسد، در طول قرنها بارها مرمت، بازسازی و تکمیل شده و امروز لایههایی از معماری سلجوقی، ایلخانی و دورههای بعدی را در دل خود جای داده است.
با این حال، آنچه بیش از هر چیز جلب توجه میکند، فاصله میان ارزش واقعی این اثر تاریخی و میزان توجهی است که در فضای شهری و گردشگری به آن میشود؛ فاصلهای که به اعتقاد بسیاری، باعث شده مسجد جامع ارومیه هنوز نتواند به جایگاه واقعی خود برسد.
در شرایطی که بسیاری از شهرهای تاریخی ایران از بناهای مشابه به عنوان موتور محرک گردشگری و برند فرهنگی استفاده میکنند، مسجد جامع ارومیه همچنان درگیر کمبود معرفی، ضعف رسیدگی محیطی و نبود نگاه توسعهمحور است.
مسجدی با ریشههایی در اعماق تاریخ
بررسیهای تاریخی نشان میدهد هسته اصلی مسجد جامع ارومیه به دوره سلجوقیان بازمیگردد؛ دورهای که معماری اسلامی در ایران به شکوفایی رسید و بسیاری از مساجد بزرگ کشور شکل گرفتند.
باستانشناسان معتقدند این مسجد فقط متعلق به یک دوره تاریخی نیست، بلکه مجموعهای از تحولات معماری در طول قرنها را در خود حفظ کرده است و در سالهای اخیر نیز گزارشهایی درباره کشف بقایای معماری کهنتر و حتی نشانههایی از ساختارهای ساسانی در محدوده این مسجد منتشر شد؛ موضوعی که اهمیت تاریخی آن را دوچندان کرد.
وجود چنین پیشینهای میتوانست مسجد جامع ارومیه را به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری تاریخی شمالغرب ایران تبدیل کند؛ ظرفیتی که هنوز بخش بزرگی از آن ناشناخته باقی مانده است و بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی به دنبال بناهایی هستند که روایت تاریخی چندلایه داشته باشند و مسجد جامع ارومیه دقیقاً از همین ویژگی برخوردار است.
مرمت انجام شده، اما نه به اندازه شأن بنا
اگرچه طی سالهای اخیر اقداماتی برای مرمت و حفاظت مسجد جامع ارومیه انجام شده، اما بسیاری معتقدند این اقدامات متناسب با اهمیت بنا نبوده است و برخی بخشهای مسجد مرمت شده و مسئولان میراث فرهنگی نیز بارها از برنامههای حفاظتی و حتی موضوع ثبت جهانی آن سخن گفتهاند، اما واقعیت میدانی نشان میدهد هنوز فاصله زیادی تا استانداردهای مطلوب وجود دارد.
بخش مهمی از انتقادها مربوط به وضعیت پیرامونی مسجد است؛ جایی که نبود ساماندهی مناسب، کمبود زیباسازی شهری و ضعف در طراحی منظر، از شکوه این بنای تاریخی کاسته است و حفظ یک اثر تاریخی فقط به ترمیم دیوارها محدود نمیشود، بلکه باید محیط اطراف آن نیز متناسب با ارزش بنا بازآفرینی شود؛ موضوعی که درباره مسجد جامع ارومیه هنوز به شکل جدی اجرایی نشده است.
گردشگری؛ ظرفیتی که خاک میخورد
مسجد جامع ارومیه در مجاورت بازار تاریخی شهر قرار دارد؛ موقعیتی که در بسیاری از شهرهای تاریخی دنیا یک فرصت طلایی گردشگری محسوب میشود.
در شهرهایی مانند اصفهان، یزد یا تبریز، بناهای تاریخی مشابه با نورپردازی، مسیرهای گردشگری، تورهای فرهنگی و معرفی رسانهای به جاذبههای مهم شهری تبدیل شدهاند، اما مسجد جامع ارومیه هنوز از چنین امکاناتی محروم است.
نبود تابلوهای چندزبانه، کمبود محتوای معرفی حرفهای، ضعف تبلیغات گردشگری و نبود رویدادهای فرهنگی باعث شده بسیاری از مسافران حتی از اهمیت این مسجد آگاه نباشند.
این در حالی است که فعالان حوزه گردشگری معتقدند اگر برنامهریزی دقیقی انجام شود، مسجد جامع ارومیه میتواند یکی از نقاط اصلی جذب گردشگر در آذربایجان غربی باشد و حتی در مسیر تورهای بینالمللی قرار گیرد.
چرا این بنای تاریخی در حاشیه مانده است
بسیاری از کارشناسان، نبود نگاه راهبردی در مدیریت شهری را یکی از دلایل اصلی کمتوجهی به مسجد جامع ارومیه میدانند و به باور آنان، هنوز در بخشی از مدیریت شهری، آثار تاریخی نه به عنوان سرمایه اقتصادی و فرهنگی، بلکه صرفاً به عنوان بناهایی قدیمی دیده میشوند؛ نگاهی که باعث شده فرصتهای بزرگ گردشگری از دست برود.
برخی نیز کمبود بودجه و ناهماهنگی میان دستگاههای مختلف را عامل وضعیت فعلی میدانند، اما منتقدان تأکید میکنند حتی با امکانات محدود نیز میتوان با برنامهریزی درست، چهره یک اثر تاریخی را متحول کرد و اگر فقط بخشی از هزینههای پروژههای شهری صرف زیباسازی، نورپردازی و ساماندهی اطراف مسجد جامع ارومیه میشد، امروز این بنا به یکی از نمادهای تصویری شهر تبدیل شده بود.
مسجد جامع؛ فرصتی برای تغییر چهره ارومیه
بسیاری از شهرهای موفق گردشگری، هویت خود را بر پایه بناهای تاریخی ساختهاند و مسجد جامع ارومیه نیز میتواند چنین نقشی برای این شهر ایفا کند؛ بنایی که هم ارزش مذهبی دارد، هم ظرفیت تاریخی و هم قابلیت تبدیل شدن به برند فرهنگی شهر و اگر این مسجد بهصورت حرفهای معرفی و پیرامون آن ساماندهی شود، نهتنها گردشگری ارومیه رونق خواهد گرفت، بلکه چهره شهر نیز در نگاه گردشگران متفاوت دیده خواهد شد.
زیباسازی فضای اطراف مسجد، ایجاد مسیرهای پیادهگردی تاریخی، نورپردازی شبانه و برگزاری برنامههای فرهنگی میتواند این نقطه را به یکی از مهمترین فضاهای شهری ارومیه تبدیل کند.
موضوعی که امروز بیش از هر زمان دیگری احساس میشود، ضرورت تغییر نگاه به مسجد جامع ارومیه است؛ از یک بنای قدیمی فراموششده به یک سرمایه بزرگ فرهنگی و گردشگری.
مسجد جامع ارومیه فقط یک مسجد تاریخی نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی و هویت شهری ارومیه است که قرنها در قلب این شهر باقی مانده است و با وجود برخی اقدامات حفاظتی، بسیاری معتقدند این بنای ارزشمند هنوز از کمبود توجه، ضعف معرفی و نبود برنامه جامع گردشگری رنج میبرد.
اگر مسئولان شهری و میراث فرهنگی نگاه جدیتری به این اثر داشته باشند، مسجد جامع ارومیه میتواند به یکی از مهمترین نمادهای فرهنگی و گردشگری شمالغرب کشور تبدیل شود؛ ظرفیتی که سالهاست پشت دیوارهای غفلت پنهان مانده است.
انتهای پیام/