طلای سفید؛ چالش مصرف آب و بقای دریاچه ارومیه/ محصولات ارزآوری که در جنگ با محیطزیست هستند!
به گزارش خبرنگار تابناک از استان آذربایجان غربی، دشتهای حاصل خیز این استان دههها است که با ریشههای شیرین چغندرقند پیوند خوردهاند و این محصول نه تنها مواد اولیه پنج کارخانه بزرگ قند در ارومیه، خوی، پیرانشهر، میاندوآب و نقده را تأمین میکند، بلکه بخش بزرگی از زنجیره تأمین شکر در سراسر ایران به دسترنج کشاورزان این خطه وابسته است و بر اساس آخرین آمارهای رسمی، این استان با راندمان خیرهکننده ۷۱ تن در هکتار، رتبه نخست تولید و بهرهوری چغندرقند در کشور را به خود اختصاص داده است.
ارزش اقتصادی این محصول تنها به تولید قند و شکر ختم نمیشود؛ چغندرقند در آذربایجان غربی یک پیشران اقتصادی است که هزاران شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرده است که از حملونقل و صنایع بستهبندی گرفته تا تولید نهادهها، همگی ذیل سایه این گیاه ریشهای فعالیت میکنند، اما با این حال، در سالهای اخیر، همزمان با بحران کمآبی، پرسشهای جدی درباره پایداری کشت این محصول در قلب حوضه آبریز دریاچه ارومیه مطرح شده است.
در حالی که مسئولان از ارزآوری و سودآوری کلان این محصول سخن میگویند، کارشناسان محیط زیست هشدار میدهند که بهای این شیرینی ممکن است به قیمت خشکی ابدی نگین فیروزهای آذربایجان تمام شود.
فراتر از شکر؛ محصولات جانبی و نقشه صادراتی
چغندرقند بر خلاف تصور عموم، تنها برای تولید قند و شکر نیست؛ این محصول یک گیاه چندمنظوره است که در صنایع مختلف کاربرد دارد و اصلیترین خروجی کارخانجات استان، شکر سفید است، اما تفاله چغندر و ملاس نیز به عنوان محصولات جانبی استراتژیک شناخته میشوند.
تفاله چغندر یکی از غنیترین خوراکها برای صنعت دامپروری است که پروتئین و انرژی مورد نیاز دامهای استان و مناطق همجوار را تأمین میکند و ملاس حاصل از فرآیند تولید شکر نیز ماده اولیه اصلی در صنایع الکلسازی، تولید خمیرمایه و اسید سیتریک است.
از نظر ارزآوری، آذربایجان غربی علاوه بر تأمین نیاز داخلی، بخشی از محصولات فرآوری شده خود را به بازارهای جهانی صادر میکند و شکر تولیدی و به ویژه محصولات ثانویه مانند الکل طبی و خوراک دام، به کشورهای همسایه از جمله عراق، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و حتی کشورهای حوزه خلیج فارس صادر میشود.
گردش مالی این حوزه در استان به بیش از ۱۵ هزار میلیارد تومان در سال میرسد که سهم قابل توجهی در سبد صادرات غیرنفتی منطقه دارد.
قیمت خرید تضمینی این محصول برای سال زراعی پیشرو حدود ۹۳ هزار و ۷۰۰ ریال برای هر کیلوگرم با عیار ۱۶ تعیین شده است و این مشوقهای مالی در کنار جوایز تحویل محصول (قند و تفاله)، انگیزه کشاورزان را برای حفظ سطح زیرکشت در محدوده ۳۰ تا ۳۶ هزار هکتار بالا نگه داشته است، اما با این حال، فشار برای تبدیل محصول خام به کالاهای نهایی با ارزش افزوده بیشتر، همچنان یکی از اولویتهای توسعه صنعتی در این استان است.
سلطان تولید در ایران؛ رتبهای که با اقتدار حفظ شده است
در جغرافیای کشاورزی ایران، آذربایجان غربی بدون شک «پایتخت چغندرقند» است و این استان با فاصله زیادی نسبت به سایر استانها، رتبه اول تولید چغندرقند کشور را در اختیار دارد، در حالی که میانگین عملکرد در مزارع کشور حدود ۶۰ تن در هکتار است، کشاورزان پیشرو در شهرستانهایی مانند پیرانشهر و نقده توانستهاند رکورد جالب ۷۱ تن و حتی در موارد نمونه کشوری، عددی بسیار بالاتر را ثبت کنند و این موفقیت مرهون خاک حاصلخیز، اقلیم سردسیر مناسب و البته تخصص بالای کشاورزان منطقه است.
شهرستانهای پیرانشهر، میاندوآب، بوکان و نقده به ترتیب بیشترین سطح زیرکشت را در استان دارند و در سال زراعی جاری، با وجود محدودیتهای منابع آبی، پیشبینی میشود بیش از ۲ میلیون تن محصول از مزارع برداشت شود و این حجم از تولید، آذربایجان غربی را به تأمینکننده اصلی مواد اولیه کارخانجات قند نهتنها در داخل استان، بلکه در برخی استانهای همجوار تبدیل کرده است، هرچند سیاستهای فعلی بر عدم خروج چغندر خام از استان تأکید دارد.
نکته حائز اهمیت در رتبه نخست این استان، ضریب مکانیزاسیون بالای آن است، بر اساس گزارشهای جهاد کشاورزی، حدود ۹۵ درصد از مراحل کاشت، داشت و برداشت چغندر در آذربایجان غربی به صورت کاملاً مکانیزه انجام میشود و این موضوع باعث شده است که با وجود هزینههای بالای نهادهها، راندمان تولید همچنان اقتصادی باقی بماند و جایگاه استان در صدر جدول تولیدکنندگان ملی تزلزلناپذیر باشد.
عطش طلای سفید؛ چالش مصرف آب و بقای دریاچه ارومیه
بزرگترین پاشنه آشیل کشت چغندرقند در آذربایجان غربی، مصرف بالای آب آن است، به طور متوسط برای هر هکتار کشت چغندرقند به روش سنتی، بین ۱۰ تا ۱۲ هزار مترمکعب آب مصرف میشود و با توجه به سطح زیرکشت وسیع در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، این محصول یکی از مصرفکنندگان اصلی منابع آبی زیرزمینی و سطحی منطقه به شمار میرود و توسعه بیرویه کشت این محصول در دهههای گذشته، یکی از عوامل اصلی کاهش تراز آبی دریاچه ارومیه بوده است.
سیاستهای سختگیرانهای برای محدود کردن توسعه کشت در داخل حوضه آبریز دریاچه ارومیه اتخاذ شده و رویکرد جدید دولت و سازمان جهاد کشاورزی، انتقال تمرکز کشت به شمال استان (خارج از حوضه دریاچه) و جایگزینی روشهای سنتی با سیستمهای نوین آبیاری است.
در حال حاضر حدود ۵۲ درصد از مزارع استان به آبیاری بارانی و نوار تیپ مجهز شدهاند که مصرف آب را تا ۳۰ درصد کاهش میدهد، اما تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله زیادی باقی است.
کشت نشایی و تغییر آرایش کشت به روش متراکم، از دیگر راهکارهای علمی است که برای نجات دریاچه ارومیه در دستور کار قرار گرفته است و در این روش، با کوتاهتر شدن دوره رشد گیاه در مزرعه، تعداد دفعات آبیاری کاهش مییابد.
با این حال، سوال اساسی همچنان باقی است: آیا کشت چغندرقند در این منطقه با توجه به وضعیت بحرانی آب کار درستی است؟ پاسخ در بهرهوری نهفته است؛ اگر تولید به سمت استفاده از فناوریهای نوین و کاهش واقعی مصرف آب حرکت نکند، شیرینی تولید این محصول به تلخی خشکسالی دائمی در منطقه منجر خواهد شد.
انتهای پیام/